Patrimonio de Dodro

O concello de Dodro posúe un abundante patrimonio cultural, do que se cita a continuación cítanse os elementos máis importantes divididos en elementos arqueolóxicos e elementos arquitectónicos.
Os elementos arqueolóxicos máis destacados do concello de Dodro son, en orde cronolóxica segundo a súa antigüidade:
- Mámoas[1] da Paradegua, que é un grupo de catro túmulos funerarios megalíticos, situados na aldea de Bexo no lugar chamado a Paradegua, que lles da nome, entre a autovía da Barbanza e o cortafogos da alta tensión abaixo da estrada AC -305; estas mámoas representan, en contra do que se di normalmente, o vestixio máis antigo de asentamento de persoas nas terras deste concello, privilexio que actualmente reciben os petroglifos de Bouza Abadín algo máis recentes que as mámoas, xa que estas pertencen ó último período do Neolítico galego, que comparte co resto da fachada atlántica e con gran parte do resto de territorios da península Ibérica, período que ten unha cronoloxía de 3500 -3000 a C o que lles outorga a estas mámoas uns 5000 -5500 anos de antigüidade. Estas mámoas atópanse moi vinculadas ás do Monte Picoto situadas no alto da Paradegua xa no concello de Rianxo, e estarían unidas con outros catro grupos de mámoas do concello de Rianxo, as mámoas da Bacariza, as de os Campiños, as da Foxa Vella e as de Cuncha Vieira formando un pequeno parte megalítico.
- O seguinte elemento deste tipo sería o xacemento do Riasós, que parece ser que tamén é unha mámoa; este xacemento sitúase xeograficamente na aldea de Bexo, pero politicamente na de Imo, xa que se atopa en fronte á do Deza a uns poucos metros do Redondo; en canto á cronoloxía esta é semellante á das mámoas da Paradegua e coma elas tamén é o vestixio máis antigo de residencia en Dodro. De ser realmente unha mámoa tería moita importancia por situarse tan preto dun río cun caudal como o do Ulla nesta zona, xa que normalmente estes túmulos funerarios, así como as construccións megalíticas, soen situarse no medio do monte.
- Seguindo con este reconto chegamos ós petroglifos de Bouza Abadín situados na aldea de Imo arriba da área de servicio da autovía e das granxas de Refoxo; estes petroglifos son un conxunto de interese histórico e artístico da Idade do Bronce formado por gravados circulares e figuras de animais moi esquematizados. Normalmente é considerado o vestixio máis antigo de residencia neste concello, algo falso xa que a súa cronoloxía é de 2100 -900 a C que lles proporciona uns 3000 -4000 anos de antigüidade, uns 2000 anos máis recentes que as mámoas. Cabe dicir tamén que son o único petroglifo coñecido existente neste concello, ademais de o único xacemento sinalizado.
- Os seguintes elementos arqueolóxicos pertencen á cultura castrexa (800 a C -século IV -V d C) da que abundan os vestixios en Dodro, un total de seis castros importantes. Os castros son os primeiros asentamentos humanos fixos coñecidos en Galicia e Portugal, ademais de ser o antecedente das villae altomedievais. Castro, Imo, Bexo, Traxeito, Monte Xián e Lestrove.
· O de Castro, que posiblemente lle dea nome a esta aldea sitúase na elevación na que se asenta esta aldea ó norte do castro de Imo, sendo maior que este , pero que actualmente se atopa moi modificado e coas defensas derruídas para o aproveitamento agrícola do terreo, podendo recollerse pequenos restos de cerámica nas terras de labor. O concello de Dodro posúe un abundantes patrimonio cultural, do que se cita a continuación cítanse os elementos máis importantes divididos en elementos arqueolóxicos e elementos arquitectónicos.
Os elementos arqueolóxicos máis destacados do concello de Dodro son, en orde cronolóxica segundo a súa antigüidade:
- Mámoas[1] da Paradegua, que é un grupo de catro túmulos funerarios megalíticos, situados na aldea de Bexo no lugar chamado a Paradegua, que lles da nome, entre a autovía da Barbanza e o cortafogos da alta tensión abaixo da estrada AC -305; estas mámoas representan, en contra do que se di normalmente, o vestixio máis antigo de asentamento de persoas nas terras deste concello, privilexio que actualmente reciben os petroglifos de Bouza Abadín algo máis recentes que as mámoas, xa que estas pertencen ó último período do Neolítico galego, que comparte co resto da fachada atlántica e con gran parte do resto de territorios da península Ibérica, período que ten unha cronoloxía de 3500 -3000 a C o que lles outorga a estas mámoas uns 5000 -5500 anos de antigüidade. Estas mámoas atópanse moi vinculadas ás do Monte Picoto situadas no alto da Paradegua xa no concello de Rianxo, e estarían unidas con outros catro grupos de mámoas do concello de Rianxo, as mámoas da Bacariza, as de os Campiños, as da Foxa Vella e as de Cuncha Vieira formando un pequeno parte megalítico.
- O seguinte elemento deste tipo sería o xacemento do Riasós, que parece ser que tamén é unha mámoa; este xacemento sitúase xeograficamente na aldea de Bexo, pero politicamente na de Imo, xa que se atopa en fronte á do Deza a uns poucos metros do Redondo; en canto á cronoloxía esta é semellante á das mámoas da Paradegua e coma elas tamén é o vestixio máis antigo de residencia en Dodro. De ser realmente unha mámoa tería moita importancia por situarse tan preto dun río cun caudal como o do Ulla nesta zona, xa que normalmente estes túmulos funerarios, así como as construccións megalíticas, soen situarse no medio do monte.
- Seguindo con este reconto chegamos ós petroglifos de Bouza Abadín situados na aldea de Imo arriba da área de servicio da autovía e das granxas de Refoxo; estes petroglifos son un conxunto de interese histórico e artístico da Idade do Bronce formado por gravados circulares e figuras de animais moi esquematizados. Normalmente é considerado o vestixio máis antigo de residencia neste concello, algo falso xa que a súa cronoloxía é de 2100 -900 a C que lles proporciona uns 3000 -4000 anos de antigüidade, uns 2000 anos máis recentes que as mámoas. Cabe dicir tamén que son o único petroglifo coñecido existente neste concello, ademais de o único xacemento sinalizado.
- Os seguintes elementos arqueolóxicos pertencen á cultura castrexa (800 a C -século IV -V d C) da que abundan os vestixios en Dodro, un total de seis castros importantes. Os castros son os primeiros asentamentos humanos fixos coñecidos en Galicia e Portugal, ademais de ser o antecedente das villae altomedievais. Castro, Imo, Bexo, Traxeito, Monte Xián e Lestrove.
· O de Castro, que posiblemente lle dea nome a esta aldea sitúase na elevación na que se asenta esta aldea ó norte do castro de Imo, sendo maior que este , pero que actualmente se atopa moi modificado e coas defensas derruídas para o aproveitamento agrícola do terreo, podendo recollerse pequenos restos de cerámica nas terras de labor.
· O castro de Imo sitúase entre as aldeas de Imo e Castro, ten no seu conxunto unha forma case triangular, moi redondeada, co seu vértice apuntando cara o sur, o seu estado de conservación é bastante bo, sen modificacións apreciables a excepción da parte norte, na que se escavou algo para aproveitamento do cultivo; diante do castro, a uns 100 metros, hai unha pequena elevación cun peche elíptico de grandes pedras cravadas no chan,denominada a ”A Coroa da Moura”. Este xacemento é o máis coñecido e estudiado de todos, sufrindo unha escavación arqueolóxica nos anos 60.
· O castro da Veiga de Abaixo ou Murallas, sitúase en Bexo na Paradegua, onda o Monte Carboeiro; a situación do castro non é moi boa, xa que se utilizaron as súas pedras para a construcción, quedando actualmente moi poucas. Dende este lugar gózase da mellor vista do estuario do Ulla, ademais de outras grandes panorámicas.
· O castro de Traxeito sitúase nesta aldea do concello; actualmente non é moi coñecido o seu estado, nin é moi estudiado.
· O castro do Monte Xián sitúase en Revixós e tamén é moi descoñecido.
· O castro de Lestrove sitúase tralo Pazo de Ermida, na caída do monte de Vilar, un xacemento de forma circular que se atopa cuberto de densa vexetación o que impide poder apreciar ben a súa estructura. Cabe destacar que foi descuberto en 1872 por Don Manuel Murguía tras unha subida da auga durante unha forte choiva. Durante a Idade Media puido ser a residencia dun xefe.
A estes hai que engadir un posible castro antigo de Bexo situado a carón da pista que vai cara a Teaio e do que a gran maioría pertence ó concello de Rianxo.
No concello existen outros pequenos xacementos arqueolóxicos, pero debido ó seu descoñecemento agora ímolos obviar.
Dodro conta cunha boa cantidade de elementos arquitectónicos, pero vaise obviar as tres igrexas parroquiais, San Xián do século XVII, Santa María de Dodro e San Xoán de Laíño do século XVIII, todas con retablos e outros elementos de gran importancia; ademais desbótanse a capela de san Mauro de Bexo do século XVII e que garda dúas imaxes antigas en pedra de san Pedro e da Virxe do Belén, e as capelas do Leite en Laíño e de san Xosé en Imo tamén de época moderna. Dito isto cítanse o patrimonio arquitectónico máis destacado do concello:
- Cruz de Abelán, este cruceiro datado en 1672 é o cruceiro de capela ou loreto máis antigo de toda Galicia. Este cruceiro sitúase ó norte da igrexa de san Xoán de Laíño, no cruce dos camiños que van cara a Imo, Bexo, Teaio e a Devesa, nunha gran explanada. Consta dunha grosa columna, que descansa sobre unha escada de tres chanzos, onde se alza unha capeliña coroada por un Cristo. Non se sabe se foi de ánimas por non aparecer estas citadas no seu epígrafe.
- Cruceiro de Bustelo, datado en 1893, pero cunha gran importancia etnográfica e patrimonial pola función funeraria que tivo, ó ser soterrados na súa base os nenos falecidos sen bautizar. Foi construído por sete veciños de Bustelo emigrados a Cuba.
- Hórreos da Lavandeira en Imo, situados neste lugar de Imo, son un conxunto de once “hórreos de terra” do século XVIII de planta rectangular en cámara de madeira, que están considerados como as edificacións máis importantes de Galicia. Segundo o grupo de goberno do concello estes hórreos reciben visitas turísticas, sendo un gran atractivo para o concello.
- O pazo de Lestrove ou do Anxo da Garda, pola capeliña que garda no seu interior, foi morada de descanso dos coéngos e arcebispos composteláns ata a súa desamortización en 1836 -37 pasando a mans seculares e volvendo despois ó cabido santiagués. Foi construído no século XVI, cunha grande envergadura, con planta en U cunha longa fachada principal totalmente simétrica, que consta dunha porta centrada e de ocos con molduras barrocas; cara á fronte do inmoble péchase tamén unha longa fachada na que, nun lateral, se inclúe a capela do pazo; ademais conta con varios alpendres, está rodeado por un terreo duns 7000 m² con emparrados, árbores froiteiras e bancos de pedra, tamén ten un gran patio cunha fonte barroca do século XVIII de tres corpos rematada cun Santiago peregrino situada no seu centro.
- O pazo de Ermida, en Lestrove, é Patrimonio Histórico coa categoría de monumento; atópase nunha ladeira cunha boa vista de Padrón e do val, cunha extensión de 500 ferrados, unha das extensións máis grandes da comarca, parcela que se atopa amurallada de pedra e repoboada de piñeiros na parte máis afastada do edificio. O ángulo formado pola edificación crea un recanto moi agradable, cuberto por unha viña e cunha fonte de pedra no extremo. A fachada principal presenta un corpo central e dúas torres de planta cuadrangular en cada extremo; cara á parte posterior desenvólvese nun formato en L que xorde como resultado de engadidos a unha estructura arquitectónica que, nun principio debeu ser rectangular. A construcción orixinal eran dúas torres defensivas, pero debido ás distintas incursións sufriron danos, ata que no século XVII se reconstruíron uníndoas cun corredor e converténdoas en pazo; os constructores foron os mariñeiros da bisbarra axudados por algún constructor que fixo as pallozas dos Ancares, dada a similitude da construcción da cociña, redondeada e cun ángulo semellante. Neste pazo residiron Rosalía de Castro e o seu home Manuel Murguía, e o 26 de marzo de 1930 firmouse nel o Pacto de Lestrove que creou a Federación Republicana Gallega (FRG) e foi peza clave na chegada da II República a Galicia.
- O pazo de Tarrío, situado na parroquia de san Xián de Laíño, tivo diversas fases constructivas, que se iniciaron en 1567 coa fundación do morgado por Antonio Ballesteros del Mazo; a edificación desenvolvese configurando unha planta en L, cun capela ó sur. O máis significativo deste pazo é que dos seus primeiros propietarios proviña don Luís López Ballesteros, un gran liberal galego, ministro de Facenda en 1822 e que estivo ó pé da cama de Fernando VII cando este faleceu.
Dado que este patrimonio ten unha gran riqueza material, polo menos o que se conserva nalgúns elementos, histórica, tanto a nivel municipal coma supramunicipal, e turística, e que as comunidades de montes, nas cales está moito deste patrimonio, teñen moitos recursos económicos non empregados, pídese, non só para o patrimonio citado:
- A limpeza dos elementos patrimoniais que o necesiten.
- A súa sinalización individual.
- Por carteis neles informando da súa importancia.
- A creación dunha ruta de sendeirismo que os una.
[1] Unha mámoa componse dunha cámara funeraria feita con pedras chamada dolmen ou anta e un túmulo de terra que cubre a anta ou dolmen. O nome venlle da súa similitude co peito dunha muller.
· O castro de Imo sitúase entre as aldeas de Imo e Castro, ten no seu conxunto unha forma case triangular, moi redondeada, co seu vértice apuntando cara o sur, o seu estado de conservación é bastante bo, sen modificacións apreciables a excepción da parte norte, na que se escavou algo para aproveitamento do cultivo; diante do castro, a uns 100 metros, hai unha pequena elevación cun peche elíptico de grandes pedras cravadas no chan,denominada a ”A Coroa da Moura”. Este xacemento é o máis coñecido e estudiado de todos, sufrindo unha escavación arqueolóxica nos anos 60.
· O castro da Veiga de Abaixo ou Murallas, sitúase en Bexo na Paradegua, onda o Monte Carboeiro; a situación do castro non é moi boa, xa que se utilizaron as súas pedras para a construcción, quedando actualmente moi poucas. Dende este lugar gózase da mellor vista do estuario do Ulla, ademais de outras grandes panorámicas.
· O castro de Traxeito sitúase nesta aldea do concello; actualmente non é moi coñecido o seu estado, nin é moi estudiado.
· O castro do Monte Xián sitúase en Revixós e tamén é moi descoñecido.
· O castro de Lestrove sitúase tralo Pazo de Ermida, na caída do monte de Vilar, un xacemento de forma circular que se atopa cuberto de densa vexetación o que impide poder apreciar ben a súa estructura. Cabe destacar que foi descuberto en 1872 por Don Manuel Murguía tras unha subida da auga durante unha forte choiva. Durante a Idade Media puido ser a residencia dun xefe.
A estes hai que engadir un posible castro antigo de Bexo situado a carón da pista que vai cara a Teaio e do que a gran maioría pertence ó concello de Rianxo.
No concello existen outros pequenos xacementos arqueolóxicos, pero debido ó seu descoñecemento agora ímolos obviar. O concello de Dodro posúe un abundantes patrimonio cultural, do que se cita a continuación cítanse os elementos máis importantes divididos en elementos arqueolóxicos e elementos arquitectónicos.
Os elementos arqueolóxicos máis destacados do concello de Dodro son, en orde cronolóxica segundo a súa antigüidade:
- Mámoas[1] da Paradegua, que é un grupo de catro túmulos funerarios megalíticos, situados na aldea de Bexo no lugar chamado a Paradegua, que lles da nome, entre a autovía da Barbanza e o cortafogos da alta tensión abaixo da estrada AC -305; estas mámoas representan, en contra do que se di normalmente, o vestixio máis antigo de asentamento de persoas nas terras deste concello, privilexio que actualmente reciben os petroglifos de Bouza Abadín algo máis recentes que as mámoas, xa que estas pertencen ó último período do Neolítico galego, que comparte co resto da fachada atlántica e con gran parte do resto de territorios da península Ibérica, período que ten unha cronoloxía de 3500 -3000 a C o que lles outorga a estas mámoas uns 5000 -5500 anos de antigüidade. Estas mámoas atópanse moi vinculadas ás do Monte Picoto situadas no alto da Paradegua xa no concello de Rianxo, e estarían unidas con outros catro grupos de mámoas do concello de Rianxo, as mámoas da Bacariza, as de os Campiños, as da Foxa Vella e as de Cuncha Vieira formando un pequeno parte megalítico.
- O seguinte elemento deste tipo sería o xacemento do Riasós, que parece ser que tamén é unha mámoa; este xacemento sitúase xeograficamente na aldea de Bexo, pero politicamente na de Imo, xa que se atopa en fronte á do Deza a uns poucos metros do Redondo; en canto á cronoloxía esta é semellante á das mámoas da Paradegua e coma elas tamén é o vestixio máis antigo de residencia en Dodro. De ser realmente unha mámoa tería moita importancia por situarse tan preto dun río cun caudal como o do Ulla nesta zona, xa que normalmente estes túmulos funerarios, así como as construccións megalíticas, soen situarse no medio do monte.
- Seguindo con este reconto chegamos ós petroglifos de Bouza Abadín situados na aldea de Imo arriba da área de servicio da autovía e das granxas de Refoxo; estes petroglifos son un conxunto de interese histórico e artístico da Idade do Bronce formado por gravados circulares e figuras de animais moi esquematizados. Normalmente é considerado o vestixio máis antigo de residencia neste concello, algo falso xa que a súa cronoloxía é de 2100 -900 a C que lles proporciona uns 3000 -4000 anos de antigüidade, uns 2000 anos máis recentes que as mámoas. Cabe dicir tamén que son o único petroglifo coñecido existente neste concello, ademais de o único xacemento sinalizado.
- Os seguintes elementos arqueolóxicos pertencen á cultura castrexa (800 a C -século IV -V d C) da que abundan os vestixios en Dodro, un total de seis castros importantes. Os castros son os primeiros asentamentos humanos fixos coñecidos en Galicia e Portugal, ademais de ser o antecedente das villae altomedievais. Castro, Imo, Bexo, Traxeito, Monte Xián e Lestrove.
· O de Castro, que posiblemente lle dea nome a esta aldea sitúase na elevación na que se asenta esta aldea ó norte do castro de Imo, sendo maior que este , pero que actualmente se atopa moi modificado e coas defensas derruídas para o aproveitamento agrícola do terreo, podendo recollerse pequenos restos de cerámica nas terras de labor.
· O castro de Imo sitúase entre as aldeas de Imo e Castro, ten no seu conxunto unha forma case triangular, moi redondeada, co seu vértice apuntando cara o sur, o seu estado de conservación é bastante bo, sen modificacións apreciables a excepción da parte norte, na que se escavou algo para aproveitamento do cultivo; diante do castro, a uns 100 metros, hai unha pequena elevación cun peche elíptico de grandes pedras cravadas no chan,denominada a ”A Coroa da Moura”. Este xacemento é o máis coñecido e estudiado de todos, sufrindo unha escavación arqueolóxica nos anos 60.
· O castro da Veiga de Abaixo ou Murallas, sitúase en Bexo na Paradegua, onda o Monte Carboeiro; a situación do castro non é moi boa, xa que se utilizaron as súas pedras para a construcción, quedando actualmente moi poucas. Dende este lugar gózase da mellor vista do estuario do Ulla, ademais de outras grandes panorámicas.
· O castro de Traxeito sitúase nesta aldea do concello; actualmente non é moi coñecido o seu estado, nin é moi estudiado.
· O castro do Monte Xián sitúase en Revixós e tamén é moi descoñecido.
· O castro de Lestrove sitúase tralo Pazo de Ermida, na caída do monte de Vilar, un xacemento de forma circular que se atopa cuberto de densa vexetación o que impide poder apreciar ben a súa estructura. Cabe destacar que foi descuberto en 1872 por Don Manuel Murguía tras unha subida da auga durante unha forte choiva. Durante a Idade Media puido ser a residencia dun xefe.
A estes hai que engadir un posible castro antigo de Bexo situado a carón da pista que vai cara a Teaio e do que a gran maioría pertence ó concello de Rianxo.
No concello existen outros pequenos xacementos arqueolóxicos, pero debido ó seu descoñecemento agora ímolos obviar.
Dodro conta cunha boa cantidade de elementos arquitectónicos, pero vaise obviar as tres igrexas parroquiais, San Xián do século XVII, Santa María de Dodro e San Xoán de Laíño do século XVIII, todas con retablos e outros elementos de gran importancia; ademais desbótanse a capela de san Mauro de Bexo do século XVII e que garda dúas imaxes antigas en pedra de san Pedro e da Virxe do Belén, e as capelas do Leite en Laíño e de san Xosé en Imo tamén de época moderna. Dito isto cítanse o patrimonio arquitectónico máis destacado do concello:
- Cruz de Abelán, este cruceiro datado en 1672 é o cruceiro de capela ou loreto máis antigo de toda Galicia. Este cruceiro sitúase ó norte da igrexa de san Xoán de Laíño, no cruce dos camiños que van cara a Imo, Bexo, Teaio e a Devesa, nunha gran explanada. Consta dunha grosa columna, que descansa sobre unha escada de tres chanzos, onde se alza unha capeliña coroada por un Cristo. Non se sabe se foi de ánimas por non aparecer estas citadas no seu epígrafe.
- Cruceiro de Bustelo, datado en 1893, pero cunha gran importancia etnográfica e patrimonial pola función funeraria que tivo, ó ser soterrados na súa base os nenos falecidos sen bautizar. Foi construído por sete veciños de Bustelo emigrados a Cuba.
- Hórreos da Lavandeira en Imo, situados neste lugar de Imo, son un conxunto de once “hórreos de terra” do século XVIII de planta rectangular en cámara de madeira, que están considerados como as edificacións máis importantes de Galicia. Segundo o grupo de goberno do concello estes hórreos reciben visitas turísticas, sendo un gran atractivo para o concello.
- O pazo de Lestrove ou do Anxo da Garda, pola capeliña que garda no seu interior, foi morada de descanso dos coéngos e arcebispos composteláns ata a súa desamortización en 1836 -37 pasando a mans seculares e volvendo despois ó cabido santiagués. Foi construído no século XVI, cunha grande envergadura, con planta en U cunha longa fachada principal totalmente simétrica, que consta dunha porta centrada e de ocos con molduras barrocas; cara á fronte do inmoble péchase tamén unha longa fachada na que, nun lateral, se inclúe a capela do pazo; ademais conta con varios alpendres, está rodeado por un terreo duns 7000 m² con emparrados, árbores froiteiras e bancos de pedra, tamén ten un gran patio cunha fonte barroca do século XVIII de tres corpos rematada cun Santiago peregrino situada no seu centro.
- O pazo de Ermida, en Lestrove, é Patrimonio Histórico coa categoría de monumento; atópase nunha ladeira cunha boa vista de Padrón e do val, cunha extensión de 500 ferrados, unha das extensións máis grandes da comarca, parcela que se atopa amurallada de pedra e repoboada de piñeiros na parte máis afastada do edificio. O ángulo formado pola edificación crea un recanto moi agradable, cuberto por unha viña e cunha fonte de pedra no extremo. A fachada principal presenta un corpo central e dúas torres de planta cuadrangular en cada extremo; cara á parte posterior desenvólvese nun formato en L que xorde como resultado de engadidos a unha estructura arquitectónica que, nun principio debeu ser rectangular. A construcción orixinal eran dúas torres defensivas, pero debido ás distintas incursións sufriron danos, ata que no século XVII se reconstruíron uníndoas cun corredor e converténdoas en pazo; os constructores foron os mariñeiros da bisbarra axudados por algún constructor que fixo as pallozas dos Ancares, dada a similitude da construcción da cociña, redondeada e cun ángulo semellante. Neste pazo residiron Rosalía de Castro e o seu home Manuel Murguía, e o 26 de marzo de 1930 firmouse nel o Pacto de Lestrove que creou a Federación Republicana Gallega (FRG) e foi peza clave na chegada da II República a Galicia.
- O pazo de Tarrío, situado na parroquia de san Xián de Laíño, tivo diversas fases constructivas, que se iniciaron en 1567 coa fundación do morgado por Antonio Ballesteros del Mazo; a edificación desenvolvese configurando unha planta en L, cun capela ó sur. O máis significativo deste pazo é que dos seus primeiros propietarios proviña don Luís López Ballesteros, un gran liberal galego, ministro de Facenda en 1822 e que estivo ó pé da cama de Fernando VII cando este faleceu.
Dado que este patrimonio ten unha gran riqueza material, polo menos o que se conserva nalgúns elementos, histórica, tanto a nivel municipal coma supramunicipal, e turística, e que as comunidades de montes, nas cales está moito deste patrimonio, teñen moitos recursos económicos non empregados, pídese, non só para o patrimonio citado:
- A limpeza dos elementos patrimoniais que o necesiten.
- A súa sinalización individual.
- Por carteis neles informando da súa importancia.
- A creación dunha ruta de sendeirismo que os una.
[1] Unha mámoa componse dunha cámara funeraria feita con pedras chamada dolmen ou anta e un túmulo de terra que cubre a anta ou dolmen. O nome venlle da súa similitude co peito dunha muller.
Dodro conta cunha boa cantidade de elementos arquitectónicos, pero vaise obviar as tres igrexas parroquiais, San Xián do século XVII, Santa María de Dodro e San Xoán de Laíño do século XVIII, todas con retablos e outros elementos de gran importancia; ademais desbótanse a capela de san Mauro de Bexo do século XVII e que garda dúas imaxes antigas en pedra de san Pedro e da Virxe do Belén, e as capelas do Leite en Laíño e de san Xosé en Imo tamén de época moderna. Dito isto cítanse o patrimonio arquitectónico máis destacado do concello:
- Cruz de Abelán, este cruceiro datado en 1672 é o cruceiro de capela ou loreto máis antigo de toda Galicia. Este cruceiro sitúase ó norte da igrexa de san Xoán de Laíño, no cruce dos camiños que van cara a Imo, Bexo, Teaio e a Devesa, nunha gran explanada. Consta dunha grosa columna, que descansa sobre unha escada de tres chanzos, onde se alza unha capeliña coroada por un Cristo. Non se sabe se foi de ánimas por non aparecer estas citadas no seu epígrafe.
- Cruceiro de Bustelo, datado en 1893, pero cunha gran importancia etnográfica e patrimonial pola función funeraria que tivo, ó ser soterrados na súa base os nenos falecidos sen bautizar. Foi construído por sete veciños de Bustelo emigrados a Cuba.
- Hórreos da Lavandeira en Imo, situados neste lugar de Imo, son un conxunto de once “hórreos de terra” do século XVIII de planta rectangular en cámara de madeira, que están considerados como as edificacións máis importantes de Galicia. Segundo o grupo de goberno do concello estes hórreos reciben visitas turísticas, sendo un gran atractivo para o concello.
- O pazo de Lestrove ou do Anxo da Garda, pola capeliña que garda no seu interior, foi morada de descanso dos coéngos e arcebispos composteláns ata a súa desamortización en 1836 -37 pasando a mans seculares e volvendo despois ó cabido santiagués. Foi construído no século XVI, cunha grande envergadura, con planta en U cunha longa fachada principal totalmente simétrica, que consta dunha porta centrada e de ocos con molduras barrocas; cara á fronte do inmoble péchase tamén unha longa fachada na que, nun lateral, se inclúe a capela do pazo; ademais conta con varios alpendres, está rodeado por un terreo duns 7000 m² con emparrados, árbores froiteiras e bancos de pedra, tamén ten un gran patio cunha fonte barroca do século XVIII de tres corpos rematada cun Santiago peregrino situada no seu centro.
- O pazo de Ermida, en Lestrove, é Patrimonio Histórico coa categoría de monumento; atópase nunha ladeira cunha boa vista de Padrón e do val, cunha extensión de 500 ferrados, unha das extensións máis grandes da comarca, parcela que se atopa amurallada de pedra e repoboada de piñeiros na parte máis afastada do edificio. O ángulo formado pola edificación crea un recanto moi agradable, cuberto por unha viña e cunha fonte de pedra no extremo. A fachada principal presenta un corpo central e dúas torres de planta cuadrangular en cada extremo; cara á parte posterior desenvólvese nun formato en L que xorde como resultado de engadidos a unha estructura arquitectónica que, nun principio debeu ser rectangular. A construcción orixinal eran dúas torres defensivas, pero debido ás distintas incursións sufriron danos, ata que no século XVII se reconstruíron uníndoas cun corredor e converténdoas en pazo; os constructores foron os mariñeiros da bisbarra axudados por algún constructor que fixo as pallozas dos Ancares, dada a similitude da construcción da cociña, redondeada e cun ángulo semellante. Neste pazo residiron Rosalía de Castro e o seu home Manuel Murguía, e o 26 de marzo de 1930 firmouse nel o Pacto de Lestrove que creou a Federación Republicana Gallega (FRG) e foi peza clave na chegada da II República a Galicia.
- O pazo de Tarrío, situado na parroquia de san Xián de Laíño, tivo diversas fases constructivas, que se iniciaron en 1567 coa fundación do morgado por Antonio Ballesteros del Mazo; a edificación desenvolvese configurando unha planta en L, cun capela ó sur. O máis significativo deste pazo é que dos seus primeiros propietarios proviña don Luís López Ballesteros, un gran liberal galego, ministro de Facenda en 1822 e que estivo ó pé da cama de Fernando VII cando este faleceu.

Este patrimonio ten unha gran riqueza material, polo menos o que se conserva nalgúns elementos, histórica, tanto a nivel municipal coma supramunicipal, e turística.
[1] Unha mámoa componse dunha cámara funeraria feita con pedras chamada dolmen ou anta e un túmulo de terra que cubre a anta ou dolmen. O nome venlle da súa similitude co peito dunha muller.

San Mauro, patrón de Bexo

Hoxe día 15 de xaneiro é San Mauro, que ademais de ser abogar polas enfermidades reumáticas é patrón de moitos lugares, entre os que se atopa a aldea dodresa de Bexo, lugar no que se garda unha imaxe súa de madeira bastante antiga dentro da capela do seu nome, na que tamén se gardan dúas imaxes da Virxe do Belén, unha de pedra moi antiga e unha de madeira bastante recente (anos 90) que é unha copia da anterior feita para sacala na procesión, unha imaxe de san Benito tamén recente (cumprense este ano os 10 anos da súa compra), e unha imaxe de san Pedro de pedra tamén moi antiga (do mesmo momento que a Belén de pedra) que non está totalmente esculpida sobre a lousa.

O patronato da aldea de Bexo non sempre foi san Mauro, xa que antes compartía o patronato da aldea e o nome da capela, realizada no século XVII, co seu mestre san Benito. Ademais Bexo tamén ten o patronato de san Xoán Bautista, patrón da parroquia de san Xoán de Laíño (á que pertence Bexo), e da Virxe do Leite patroa do concello de Dodro.

As festividades que se celebran na aldea de Bexo son o san Mauro (15 de xaneiro), a Virxe do Belén (25 de xaneiro), o san Benito (11 de xullo) e a Virxe do Carme (16 de xullo) que se atopa na igrexa parroquial en cuxa honra se celebran Festas de Bexo os venres e sábado seguintes á súa festividade.

A mámoa nº6 de os Campiños

A mámoa número 6 de Os Campiños, sito no lugar de Meiquiz - Leiro, pertencente á parroquia de Santa María de Leiro, no concello coruñés de Rianxo. As coordenadas xeográficas desta mámoa son, Latitude 42º 40’ 27.22’’ N, Lonxitude 8º 45’ 51.62’’ W; e nas UTM, X: 519310.39, Y: 4724750.95, e Fuso 29.
Cartografía de Os Campiños, a mámoa 6 é a negra Existe algunha cartografía deste xacemento, a que eu utilizo é un mapa cartográfico no que se recollen as mámoas existentes nesa zona, que son as da Paradegua (Bexo -Dodro), Bacariza (Bacariza -Rianxo), Monte Picoto (Burés -Rianxo), e Os Campiños (Leiro -Rianxo), nas que se atopa este túmulo.
A adscrición cultural do xacemento é o Neolítico; mentres que a adscrición tipolóxica é a dun túmulo megalítico.
Esta mámoa, igual que as outras desta zona, sitúase nunha pequena chaira na aba sur do Monte Lioira, no monte de Leiro, ó sur a autovía AG 11 (que transcorre por enriba dalgunha destas mámoas), e á beira dun camiño forestal. O túmulo atópase nunha área onde se sitúan tres grupos de mámoas, as de Os Campiños, Monte de Pena e Cuncha Vieira e os petroglifos da Foxa Vella.
A adscrición cronolóxica é 3600 -2700 a.C., sendo polo tanto do da fase de apoxeo do megalitismo, situada entre o Neolítico final e o Calcolítico inicial.
O ano e as circunstancias de descubrimento desta mámoa, e do resto desta necrópole, non está moi claro, pero os túmulos xa son coñecidos dende fai moito tempo, xa que son coñecidos na zona como “ do mouro”; en canto á comunidade científica, xa nos anos 70 foi obxecto de investigacións por membros do Instituto de Estudios Galegos "Padre Sarmiento". Esta mámoa foi prospectada dúas veces (non se descubrindo ningunha estructura arquitectónica) a primeira polo Instituto de Estudios Galegos "Padre Sarmiento" a principios dos anos 70, a segunda prospección realizouse no verán de 1977 por membros do Teleclube de Leiro. No ano 1982 trala denuncia duns veciños, a Inspección de xacementos arqueolóxicos da provincia da Coruña elaborou un plan de actuación que, despois de repetidos intentos, conseguiu levarse a cabo só en parte, realizandose entre decembro de 1983 e marzo de 1984 unha escavación arqueolóxica dirixida por Ramón Fábregas Valcarce e Félix de la Fuente Andrés (tamén responsables da súa restauración).

Os xacementos que podemos atopar no entorno desta mámoa son, nun radio de dous quilómetros e medio, as outras mámoas de Os Campiños (bastante afectadas, e incluso soterradas pola autovía do Barbanza, AG 11), as mámoas de Cuncha Vieira, os petroglifos dos Mouchos e os dos Campos, os castros da Punta do Castro e de As Sercas, as mámoas do Monte de Pena e os petroglifos da Foxa Vella; mentres nun radio de cinco quilómetros están tamén as mámoas do Monte Picoto, da Bacariza, da Paradegua e do Riasós, os petroglifos de Rianxiño e de Bouza Abadín, e os castros de Bexo, as Murallas, Foxacos, Castro Barbudo, Traba, o Castriño e Agro do Castro. Destes xacementos atópanse todos no concello de Rianxo, agás as mámoas da Paradegua e o castro das Murallas en Bexo, e os petroglifos de Bouza Abadín e a mámoa do Riasós en Imo, todos no concello de Dodro; nos xacementos situados no radio máis pequeno, dous quilómetros e medio, só as mámoas do Monte de Pena e os petroglifos da Foxa Vella non están na parroquia de Leiro. Nas inmediacións desta necrópole, no Monte Loeirias, atopouse nunha cista un importante conxunto do Bronce Inicial, pouco común en Galicia, composto por un depósito formado por 5 puñais e unha alabarda, materiais que actualmente se atopan no Castelo de San Antón.
O xacemento foi reconstruído trala escavación do ano 1983 -84, sendo o seu estado actual lamentable, xa que está cuberta de toxos, incluso dentro da anta facendo case imposible percibir o corredor, agás a súa parte posterior; o que se refire ó túmulo este conservase ben, igual que os muros de contención, aínda que tamén están afectados polos toxos, ademais fáltanlle as laxes que cubrían a anta, non se sabe se foron espoliadas ou levadas ó Museo Arqueolóxico de Pontevedra, onde se di que están. Esta necrópole, non só a mámoa 6, necesita que se tomen medidas inmediatas para a súa conservación, senón dentro de pouco tempo está todo cuberto polo mato, non o estando agora polos lumes do verán de 2006 que limparon a zona; as propostas de conservación dos autores da escavación coinciden coas miñas, hai que acondicionar o lugar para que poida recibir visitas, limpalo, vallalo, sinalizalo e explicalo, ademais de levarlle un mantemento de forma regular. O estado da mámoa 6 aínda é máis vergoñento polo intento da Xunta de facelo BIC (Ben de Interese Cultural).
A primeira prospección, realizada polo Instituto

de Estudios Galegos "Padre Sarmiento" atopou restos, pero como se dixo antes, nin foron catalogados nin publicados, estando estes restos nas instalacións deste organismo; segunda, feita polo Teleclube de Leiro, atopou unha lámina apuntada, unha punta de frecha e fragmentos de cerámica pertencentes a un vaso, que foron gardados no local do Teleclube o Centro Cultural Vicente Vidal, seguindo alí hoxe en día; a escavación arqueolóxica realizada por Fábregas Valcarce e de la Fuente atopou diversos materiais, dos que non se di nada sobre o lugar no que están depositados, polo que se supón que estarán no Museo Arqueolóxico da Coruña, tamén coñecido como Castelo de San Antón.


Bibliografía:
1- “Materiales de un túmulo megalitico de Leiro (Rianxo)” en Gallaecia, nº 8; USC Departamento de Historia I e Arqueoloxía, Santiago, 1984.
2- “Un importante conjunto del Bronce Inicial en Galicia. El depósito de Leiro” en Gallaecia, nº 11, USC Departamento de Historia I e Arqueología, Santiago, 1989.
3- “Escavación da mámoa 6 de os Campiños (Leiro, Rianxo): campaña de 1984” en Brigantium, nº 7; Museu Arqueolóxico e Histórico da Coruña; A Coruña; 1992.
4- “La laja decorada de os Campiños” en Actas do seminario: O megalitismo no centro de Portugal: novos dados, problemática e relaçoes com outras áreas peninsulares, da Cruz, Domingos J. (coor.), Centro de Estudos Pré -Históticos da Beira Alta, O Porto, 1994.
5- Arqueoloxía de Galicia: itinerarios polo pasado, Carballo Arceo, Luís Xulio, Rosadante (Nigratea), Vigo, 2006.
Outras fontes:
- www.rianxo.com
- Fontes orais diversas
- Datos propios

Nestas datas tan especiais querovos desexar a todos bo Nadal e próspero aninovo.

Topónimo Bexo

Segundo o diccionario da Real Academia Galega o termo “topónimo” significa “nome propio dun lugar”, que na nosa aldea é o topónimo Bexo; a continuación intentarei explicar, segundo os meus coñecementos, a procedencia deste nome.
A orixe do nome da nosa aldea ten diferentes e moi variadas teorías, como a da súa procedencia do bico que lle dá Bexo ó río Ulla no Bico (vaia a redundancia), a de que procede do arado de veso, ambas pouco probables; e as máis sólidas de que deriva do nome do antigo señor de Bexo, chamado Virgilio ou Virgilius, ou a de que provén das fantásticas vistas que ten esta aldea. Pero neste escrito vou relata a miña propia, unha unificación das dúas anteriores con algunha variación.
Segundo a miña teoría ven do nome da villa altomedieval que se estendía polas terras que actualmente forman Bexo, aínda que o nome xa podía vir dos tempos do Imperio Romano. Esta villa aparecería ó tempo que se abandonaban “as Murallas” (castro de Bexo no que residía antes a poboación), algo que sucedeu contra os séculos III -IV d.C., asentándose a poboación nunha zona menos elevada, probablemente na superficie que se atopa entre o Cruceiro e a corredoira de Folgueiras e entre a Ermida e Trala Torre, quedando o terreo restante como terras de cultivo, case igual que agora, tendo unha espléndida vista das terras de cultivo e do Ulla e as súas marxes dende o núcleo poboacional. A franxa paralela ó leito do Ulla é probable que fose un terreo de braña, na que non se explotaba a agricultura, pero si se explotase doutro xeito. Esta villa que describo recibiría o nome de Vidialdi, que provén do latín vidi que significa ver. Esta villa probablemente estivera configurada xa nos século IX -X d.C.
O cambio á escritura deste topónimo comezado coa letra “B” pode atender a que o dono ou señor das terras desta villa se chamase Bidualdo ou Bidialdo, algo normal xa que ata o século XII non se impoñen os nomes do santoral no bautismo (Papas como Silvestre II, Gerberto de Aurellac, ou S. Gregorio VII, Hildebrando, demóstrano), sendo identificado este territorio con el e producíndose este cambio na escritura do topónimo. A idea de que Bexo fose en tempos propiedade dunha soa persoa non é nada rara, xa que actualmente se conserva o topónimo María do Rei (zona situada preto do Bico), que tamén alude a unha persoa, probablemente unha gran propietaria de terras nesa zona.
A falta de documentación que corrobore isto pode estar relacionada coa semellanza deste topónimo co de outra villa galega a villa Bidualdi e que durante o medievo se escribía manualmente quizais sexa a causante, igual que o paso do tempo, de que non haxa ningunha documentación conservada sobre esta villa actualmente.
A miña opinión é que este topónimo se debe escribir coa letra “B”, pero non está claro si se escribe con b ou con v, xa que se escribe das dúas formas, algo que xa ven de moi antigo, no Catastro de Ensenada (1749) refírense a este núcleo poboacional co topónimo Vejo (castelanización que se usaría ata fai ben pouco, que por certo está mal feita); Catastro no que se nos encadra na parroquia de San Xulián de Laíño, xa que a actual parroquia de San Xoán de Laíño parroquia se segregou desta en 1754 pola distancia da igrexa con algunhas aldeas e fundamentalmente pola inaccesibilidade que provocaba o Rego de Manselle que divide Castro de Sar (agora debe de ir entubado por debaixo da terra) cando se desbordaba no inverno. Esta parroquia pertencía ó concello de Padrón, xa que ata 1835 non hai unha primeira segregación, que o 7 de xuño de 1836 se converte no actual concello de Dodro con capital municipal en Lestrove.

Estas dúas últimas entradas que podedes ver son un traballo que fixen o ano pasado sobre o concello de Dodro durante a Restauración (1875 -1931) e a II República (1931 -1936), para o que accedín ó arquivo municipal do concello. O traballo consistía na comparativa entre os concellos de Dodro e Sada nestes períodos, a parte de Sada facía un compañeiro e a comparativa outro.

Historia recente de Dodro

1. PODER POLÍTICO, PODER ECONÓMICO E RELACIÓNS ENTRE AMBOS
1.1. Evolución do concello
O concello de Dodro constitúese como entidade política independente o 7 de xuño de 1836[1] pola escisión en dous do concello de Padrón[2], aínda que xa en 1935 aparecen os de Laíño e Lestrove no partido xudicial de Padrón.
Non se conservan datos municipais sobre o funcionamento do concello no período isabelino nin no Sexenio Democrático, tanto para o reinado de Amadeo I coma para a I República.
1.1.1. Restauración Borbónica (1875-1923)
Para o reinado de Alfonso XII seguen sen conservarse documentos, a primeira acta que se conserva é do 17 de xaneiro de 1885, nela é proclamado Alcalde o Tenente de Alcalde D. Fernando Conde Lois, pola morte do Alcalde anterior, D. Manuel Brañeiro Buela. O 28 de febreiro cámbianse os Peritos repartidores (despois chamaranse Propietarios) e os Suplentes da Xunta por remataren o seu exercicio de catro anos, sendo sustituídos por seis Propietarios e tres Suplentes. O 30 de xuño cesan todos os concelleiros do concello, incluído o Alcalde, elixíndose unha nova corporación para o bienio 1885- 1887. Ó día seguinte, 1 de xullo, proclamase Alcalde a D. Feliciano Barreiro Reboiras.
Tampouco se conservan Libros de Actas entre 1885 e 1900; neste libro de 1900 aparece como Alcalde D. José Viturro Sóñora. O 23 de febreiro cesan, por levar os catro anos de exercicio, os cinco Propietarios e dous Suplentes, sendo remprazados por dous Propietarios e un Suplente, podendo elixir os outros catro o Administrador de Facenda. Para iniciar o ano 1902 constitúese outra corporación municipal[3] na que sigue como Alcalde D. José Viturro Sóñora, sendo elixido coa maioría dos votos da sesión. O 13 de xullo de 1905 prodúcese o cese dos Propietarios e dos Suplentes, entrando outros novos. Para iniciar o ano 1906 volvese constituír o concello, pero segue como Alcalde D. José Viturro Sóñora. En 1908 volvese producir a sustitución dos Propietarios e os Suplentes por outros novos. No mes de xullo de 1909 componse de novo o concello e volvese a elixir Alcalde a D. José Viturro Sóñora pola maioría dos once votos dos edís. O 7 de agosto volven ser cesados remprazados os Propietarios e os Suplentes. No inicio de 1910 volvese constituír o concello e continua como Alcalde D. José Viturro Sóñora. Pero o 8 de febreiro xa aparece como Alcalde D. Manuel Rodríguez Batalla. O 8 de outubro de 1911 vólvense cambiar os Propietarios e os Suplentes. A partir do 5 de novembro de 1911, e ata a composición da nova corporación, o Tenente de Alcalde D. Francisco Rodríguez presidirá as sesións do concello. Esta nova corporación constitúese no inicio de 1912 e é elixido Alcalde D. Ramón Suárez. Para iniciar 1914 volvese constituír o concello e resulta Alcalde D. Ramón Ferreirós Manselle. Despois da constitución de 1916 segue como Alcalde D. Ramón Ferreirós Manselle. O 21 de abril de 1917 cámbianse de novo os Propietarios e os Suplentes. No ano 1918 volvese constituír o concello, pero segue de Alcalde D. Ramón Ferreirós Manselle. En marzo de 1920 constitúese de novo o concello e resulta elixido Alcalde D. Francisco Boga Manselle. En abril de 1922 volvese constituír o concello e segue de alcalde D. Francisco Boga Manselle. O 24 de febreiro de 1923 cámbianse os Propietarios e os Suplentes.
1.1.2. Dictaduras de Primo de Rivera, Berenguer e Aznar (1923-1931)
En outubro de 1923 prodúcese, por acción do golpe, unha nova constitución da corporación municipal, presidindo a mesa da sesión de investidura o Sr. Comandante do posto da garda civil Eusebio Valero, delegado da autoridade militar superior; elíxese Alcalde a D. Francisco Vázquez Torres. 30 de marzo de 1924 intervén o delegado gobernativo do partido[4] e nomease Alcalde a D. Constantino Pérez Carou. O 27 de marzo de 1925 volve intervir o delegado gobernativo do partido e nomease Alcalde a D. Manuel Pérez Lois. O 26 de febreiro de 1930 constitúese o concello e volve ser Alcalde D. Ramón Ferreirós Manselle.
Durante a Dictadura constrúese a actual estrada AC-305 que une Padrón con Ribeira e que pasa polo concello de Dodro, estrada que se fai polo trazado do antigo Camiño Real; para a construcción desta fanse dúas casillas en Dodro, unha en Dodriño e outra en Bexo[5]
1.1.3. II República (1931-1936)
Nas eleccións do 12 de abril de 1931 elíxese Alcalde a D. Juan Francisco Siage Rodríguez. A mesa constituínte acollese á república española ó enterarse de que esta fora proclamada.
Faltan as actas para o ano 1932, a Actas anteriores e posteriores indícannos que neste ano se produciu un cambio de Alcalde, chegando a este posto D. Benigno Baleirón Pérez de Unión Nacional Republicana; en novembro de 1934 Don Antonio Posse, secretario de 3º categoría, pasa a ser Secretario de 1º categoría, tras estar 10 años de servicio e poseer el titulo de avogado. En Dodro si se produxo un paro no funcionamento do concello no ano 1935 pola falta de sesións plenarias dende finais de 1934 ata agosto de 1935.
O 18 de xullo de 1936 aparece a acta de posesión dos subdelegados, presidindo a sesión o delegado civil D. José González Fabeiro. A comisión xestora do concello de Dodro constitúese o 31 de outubro de 1936[6], e elixe Alcalde a D. José González Fabeiro.
A administración do concello non foi moi boa en liñas xerais, pero levouse sen excesivos problemas e sen conflictos a parte das reivindicacións de terreos, comunais ou privadas.
1.2. Política municipal e redes clientelares
Como noutros concellos só se conservan as actas de poucos anos[7], e as que se conservan están case todas en bo estado a pesar da mala conservación sufrida polo deficiente estado dos faiados da casa consistorial, lugar onde se gardan, ata o seu arranxo a finais dos anos 90.
Os Alcaldes que se coñecen para estes dous períodos son; D. Manuel Brañeiro Buela ( ?- 1885)[8], D. Fernando Conde Lois (17/1/1885 – 30/6/1885), D. Feliciano Barreiro Reboiras (1/7/1885 -? ), D. José Viturro Sóñora (? - 8/2/1910)[9], D. Manuel Rodríguez Batalla (8/2/1910 – 5/10/1911)[10], D. Ramón Suárez (1/1912 – 1/1914), D. Ramón Ferreirós Manselle (1/1914 – 3/1920) (26/2/1930 - 14/4/1931), D.Francisco Boga Manselle (3/1920 – 10/1923), D. Francisco Vázquez Torres (10/1923 – 30/3/1924), D. Constantino Pérez Carou ( 30/3/1924 – 27/3/1925), D. Manuel Pérez Lois (27/3/1925 – 26/2/1930), D. Juan Francisco Siage Rodríguez (14/4/1931 -1932 ), D. Benigno Baleirón Pérez (1932 - 18/7/1936) e D. José González Fabeiro ( 31/10/1936 - ?)[11].
En canto á ideoloxía política destes só hai datos para 1935, repartíndose os 11 escanos do concello da forma seguinte, PR 6, UR 3 e 1 os Independentes e UNR, aínda que a porcentaxe de votos nese ano é de, CEDA[12] e NR 30%, PR 25% e un 15% de abstención: Os estímulos que necesitaban os dodreses para votar por un partido eran a baixada dos impostos e as melloras gandeiras.
Os únicos rastros que se poden atopar en Dodro do sistema caciquil son a importancia, e o espazo que ocupan nos Libros de Actas a partir de 1901, ás listas[13] de alistamento para o servicio militar e ó sorteo de empregos públicos, sufrindo ambos rectificacións e censos, ademais dalgunha nova aparecida en xornais sobre o nomeamento dalguén con diñeiro para un posto público; á par disto tamén se coñece o roubo de urnas electorais na II República.
En canto á influencia, nos anos 34 e 35 só a tiñan os curas sobre as mulleres, o Alcalde sobre a parroquia de Santa María de Dodro[14] e o Xuíz sobre a de San Xulián de Laíño[15], quedando a de San Xoán de Laíño (a máis extensa) sen ningunha influencia importante. Na política só a tiñan o PR con D. Francisco Vázquez Enríquez que segue a Abad Conde, a CEDA con D. Ramón Fabeiro Vigo que cumpre as indicacións de Gil Casares e a NR con D. Estanislao Pérez Artime que segue as do Sr. Rodríguez Pérez.

2. ASOCIACIONISMO AGRARIO E POLÍTICO
2.1 Asociacións agrarias
En Dodro non houbo organización de ningún tipo nin asociacións agrarias, aínda que si houbo dúas cooperativas gandeiras, a de Productores de Laíño[16] e a de La Unión e tres sociedades de Seguros Mutuos de gando vacún e de cerda en Vigo, Revixós e Lestrove. A cooperativa de Productores de Laíño dedicábase á recollida e venta do leite, que era vendida na compostelá praza de Cervantes; tanto esta cooperativa como a outra desaparecen ó comezo da Guerra Civil.
En canto as asociacións de Seguros Mutuos de gando vacún e da cerda a primeira en fundarse foi a de Vigo sobre 1908, tendo como Presidente a Francisco Fraga, como Vicepresidente a Vicente González e de Vocais a Esteban Mariño, Francisco Reboiras, Ramón Rodríguez, Miguel Pérez e Manuel Barrigro, renovándose os cargos anualmente segundo a normativa vixente nese momento. Consérvanse poucos datos e case todos los datos son referidos a la renovación de los cargos, con algunhas menciones de los gastos o pequenos incidentes (un caso de abandono por desconformidade con los resultados); en 1924 todos os membros eran labradores agás o Vicepresidente que era carpinteiro, Presidente: Benito Baleirón Viturro, os gastos de 1923 foron de 5564 ₧; en 1925 é Presidente Celestino González; en 1926 prodúcese un cambio de directiva, Presidente: José Calvo, ademais o valor das reses da sociedade é de 65327 ₧; en 1927 o Presidente é Ramón Calvo; en 1928 segue a mesma directiva que comeza a renovarse cada dous anos. En 1929 fúndase a sección de Seguros Mutuos de cerda con domicilio en Vigo, casa Nº1 do municipio de Dodro, cos obxectivos de, Veterinario y medicinas para os socios, indemnización para as mortes de gando, recadación de diñeiro para tales fins entre os socios. Los repartimentos levaraos a cabo o Secretario, para entrar hai que formar parte da Sociedade de Seguros Mutuos e non ter gando vacún, o ganado será revisado todos os meses; en 1933 comeza de Presidente Ramón Pérez, pero despois dunha Xunta extraordinaria para elixir nova directiva éo Francisco Reboiras Vilas; finalmente en 1935 é Presidente Manuel Romero Calvo.
En 1923 créase a Sociedade de Seguros Mutuos de gando vacún e da cerda de Lestrove con domicilio na casa nº41 de la calle Real de Lestrove co obxectivo de indemnizar as perdas aos afiliados, a sociedade conta con Presidente, Vicepresidente, Secretario e 3 Vocais, cuns deberes e poderes de cada cargo moi parecidos á anterior; en 1924 ten 144 socios, un capital en gando vacún de 95.000 ₧ e en gando de cerda de 1.220 ₧, e cunhas perdas de 4.732 ₧ das que aboan 929, quedando 3.802 pesetas por pagar; en 1925 é Presidente Manuel Vigo Zembra e ten 6.252 ₧ de gastos das que faltan por pagar 1.374; en 1926 o Presidente é Rogelio Boga. En 1932 fúndase a “Unión de Lestrove” (Seguros Mutuos de ganado vacún y cerda) cos obxectivos de indemnizar perdidas de reses ós socios, ademais de dar veterinario e menciñas ós mesmos, consta dun Presidente, un Vicepresidente, 3 Vocais e un Secretario, tendo como primeiro Presidente a José Lorenzo.
O 11 de Setembro de 1920 fúndase a Sociedade de Revixós, Dodro (de ganado de cerda), tendo como Presidente a Ramón González Pérez; en 1923 o Presidente é Antonio Calvo Mariño, tendo no 2º semestre deste ano uns ingresos de 566 ₧ e 25 céntimos, e uns gastos de 566 ₧ e 25 céntimos; en 1924 Manuel Romero Calvo é o Presidente, cando teñen problemas ó non aceptar Ramón Pérez Pérez o cargo de Vicepresidente[17].
2.2 Movementos de oposición ó poder político e/ou económico
No concello de Dodro non houbo máis movementos de oposición ó poder político que a sinatura do Pacto de Lestrove producida o 26 de marzo de 1930, un acontecemento esencial para a proclamación en Galicia da II República, que se realizou no pazo da Ermida desta aldea de Dodro o 16 de marzo de 1930, feito nun momento de debilidade institucional no que a suposta clandestinidade é un mito; a esta reunión asisten unha gran cantidade de republicanos, pero ningún sector nacionalista, da ORGA e o Partido Radical (cos seus líderes á cabeza, Casares Quiroga e Abad Conde, respectivamente), o Partido Radical- Socialista, o Partido Republicano Federal, representantes da sección galega da FUE, algúns republicanos a título propio e varios sindicalistas ex- militantes da CNT; o obxectivo era crear unha estructura unitaria que representara a todo o republicanismo galego (a FRG) que busque, apostar por unha república democrática, a independencia sobre os partidos de ámbito estatal (igual que a ORGA), defender a propor un Estatuto de Autonomía para Galicia, crear un organismo unitario para unhas posibles eleccións. A partir da FRG darase un gran salto no republicanismo galego, sendo a representación recollida por provincias.
Tamén hai constancia en novas de xornais de sancións económicas polo incumprimento de normas[18], ó celebrar un baile sen autorización, e por negarse a vender excedentes da súa colleita[19]; tamén hai a nova da agresión cunha escopeta dun veciño a outro e da apertura do prazo para a cobranza da cota de consumos e arbitrios extraordinarios do terceiro trimestre.
APÉNDICE GRÁFICO
Corporación do concello de Dodro en 1935:
Alcalde: Benigno Baleirón Pérez de Unión Nacional R.
Tenente –Alcalde: Juan Boga de Unión Nacional R.
Concelleiros:Lino Boga Reboiras de Unión Nacional R.
Antonio Fabeiro Vigo de P. Radical.
Francisco Rodríguez Ares de P. Radical.
Serafín Gómez Viturro de P. Radical.
Francisco Rodríguez Gaciño de P. Radical.
Manuel Susavila Pérez de P. Radical
Jesús Fernández Suárez de P. Radical.
Ramón Ferreiros Manselle de Independente.
Secretario: Antonio Posse García, elixido por concurso[20].
Xuíz- Peregrino Brañeiro Rey.
Regulamento fundacional da sociedade de Vigo (copiados os primeiros artigos unicamente).
1º Componse dun Presidente, un Vicepresidente, cinco Vocais e un Secretario.
2º O Presidente e o Vicepresidente elíxense por maioría entre os 7 Vocais; o Secretario en xunta xeral dos socios.
3º 3 Vocais por Vigo, un por Dodro, 2 por Revixós e un por Lestrove. Elíxense por votación dos socios de cada lugar.
4º En caso de empate decide o Presidente.
5º Para entrar, debe presentarse ante o Secretario e firmar o presente documento.
6º Recoñecerase o gando dos afiliados ó entrar polos Vocais do lugar, así como dos futuros afiliados.
7º O Secretario fará o reparto de cotas cando morra unha res e se pague o seu valor.
8º O reparto será revisado por calquera antes do cobro, para verificar que as cotas son xustas con todos os membros.
Os demais artigos proseguen cos pagos e os deberes do Presidente.
Directivas da sociedade:
1924: Presidente: Benito Baleiron Viturro, Vicepresidente: Juan Viturro Pérez, Vocais: Benito Romero Morales, Manuel Morales Citoula, Ramón Citoula, Antonio Morales García, José Ramos Romero, Domingo Castró.
1925: Presidente: Celestino González, Vicepresidente: Avelino Legae, Vocales: Laureano Romero, José Citoula Lousavila, Benito Pérez Balerián, Marcelino Calero Touréz, José Ramos Romero. Secretario Juan Viturro. Secretario: José Tousio Romero.
1926: Presidente: Celestino González, Secretario: Juan Viturro. 65.327 Pesetas el valor de las reses de la sociedade. Cambio de directiva, Presidente: José Calvo, Vicepresidente: Juan Méndez Carballeira, Vocais: Ramón Calvo González, Francisco Pérez, Ramón Romero Reboiras, Ramón Diz Romero y Francisco Tourriz Vestido. Secretario: Juan Viturro Pérez.
1927: Presidente: Ramón Calvo, Vicepresidente: Antonio Vigo Batalla, Vocais: Rosendo Ferradas, Laureano Romero, Manuel Auqueira, José Pérez, Manuel Lusavila, Secretario: Juan Viturro.
1928: Presidente: Ramón Calvo, Vicepresidente: Antonio Vigo Batalla, Vocais: Rosendo Ferradas Vacal, Laureano Romero, Manuel Lausavila, Manuel Auqueira, José Pérez, Secretario: Juan Viturro.
20 de Outubro de 1933: Presidente: Ramón Pérez, Vicepresidente: Benito Pérez, Vocais: Ramón Lusavila, Manuel Torres, Ramón Citoula, Marcelino Calvo Tousis, Secretario: Antonio Romero.
1933: Presidente: Francisco Reboiras Vilas, Vicepresidente: Celestino González, Secretario: Antonio Romero, Vocales: Manuel Morales Citoulo, Avelino Torres Boga, Buenaventura Boga Pérez, Enrique Reboiras y Ramón Blanco Reboiras.
29 de Setembro de 1935: Presidente: Manuel Romero Calvo, Vicepresidente: Manuel Lampón Manselle, Vocais: Ramón Torres Tragarido, José Citoula Lusavila, Antonio Calvo Mariño, Frarreiseo Reboiras Tousis, Manuel Boga Cartiñas, Secretario: Antonio Romero Tousis.
Directivas da sociedade de Lestrove:
1924: Presidente: Manuel Vigo Zembra, Vicepresidente: Ramón Citoula Pérez, Vocais: Daniel Gil Diz, José Lorenzo Pérez, Juan Méndez Rodríguez.
1926: Presidente: Rogelio Boga, Vicepresidente: Manuel Anqueira Pérez, Vocais: Manuel Cardama Mariño, Avelino Torres Boga, Agustín Mourelle Castro, Secretario: Manuel Romero Ramos.
Delegado para Rebixós: José Romero Reboiras.
1927: Presidente Rogelio Boga, Vicepresidente: José Lorenzo por renuncia de Manuel Anqueira, Secretario: Manuel Romero.
1932: Presidente: José Lorenzo, Vicepresidente: Francisco Susavila Pérez, Vocais: Ramón Citoula Pérez, José Pérez, Secretario: Manuel Castro Lorenzo.
Directiva sociedade de Revixós:
11 de Setembro de 1920: Presidente: Ramón González Pérez, Vicepresidente: Ramón Pérez Pérez, Vocais: Marcelino Calvo Touris, Manuel Vigo Batalla, Joaquín Moreira Corbal, José Citoula Susavila y Lorenzo Romero.
1923: Presidente: Antonio Calvo Mariño, Vicepresidente: Antonio Calvo Romero, Vocais: Francisco Batalla, Juan Reboiras Vilas, Laureano Romero, José Citoula.
1924: Presidente: Manuel Romero Calvo, Vicepresidente: Ramón Pérez y Pérez, Vocais: Marcelino Clavo Touris, Ramón Citoula, Manuel Torres, Benito Romero Mordes, Avelino Leage Beiro, Secretario: José Tousis.
ABREVIATURAS UTILIZADAS
Km²: Quilómetro cadrado
ºC: graos centígrados
m: metro/s
D.: Don
₧: pesetas
PR: Partido Radical
UR: Unión Republicana
CEDA: Confederación Española de Derechas Autónomas
NR: Nacional Republicana
UNR: Unión Nacional Republicana
FUE: Federación Universitaria Española
CNT: Confederación Nacional del Trabajo
ORGA: Organización Republicana Gallega Autónoma
FRG: Federación Republicana Gallega
FONTES
ARQUIVÍSTICAS
- Arquivo municipal de Dodro[21] (Actas)
- Arquivo do Reyno de Galicia (asociacións e partidos)
HEMEROGRAFÍAS
- El Compostelano (1926 -1942)
- El Correo de Galicia (1903 -1918)
- El Pueblo Gallego (1931 -1936)
- La Voz de Galicia ( 28 de maio de 2007)
BIBLIOGRÁFICAS
- Equipo Ir Indo, “Galicia en comarcas: O Sar e Umia”, la voz de Galicia, Vigo, 2006.
- Figueira, Silvia, “Dodro un concello para ver”, concello de Dodro, Dodro, 2003.
[1] Data non fiable ó 100% pola falta de documentos municipais (actas) ata 1885.
[2] As parroquias de San Xoán e San Xulián de Laíño e Santa María de Dodro, por un lado e Padrón, Iria, Cruces, Herbón e Carcacía polo outro.
[3] Estas constitucións sóense celebrar na última semana de decembro ou na primeira de xaneiro.
[4] A Unión Patriótica.
[5] Que xa non se conserva pero que deixou pegada ó darlle nome a un lugar.
[6] A partir desta data non indaguei máis, pero existen datos.
[7] Dos 100 primeiros anos do concello só se conservan os de 36.
[8] Non hai datos directos do seu goberno.
[9] Non existen datos entre 1885 e 1900 polo que se descoñece o inicio do seu goberno.
[10] Entre o 5 de outubro de 1911 e xaneiro de 1912 preside os plenos o Tenente de Alcalde D. Francisco Rodríguez.
[11] Segue sendo Alcalde en 1937 pero eu deixei de indagar o 31 de outubro de 1936.
[12] Os seus votos veñen principalmente das mulleres que representan o 30% do censo. Tamén en Dodro a CEDA ten boas relacións co PR, existindo a hipotese dunha unión dos dous nas seguintes eleccións.
[13] Pero estas listas tamén teñen importancia porque son unha boa fonte censitaria ó conter estas información do soldado.
[14] A parroquia á que el pertencía, xa que vivía en Revixós.
[15] Probablemente esta tamén fose a súa.
[16] Esta foi unha das primeiras cooperativas creadas en Galicia, polo que a de La Unión tamén será unha das primeiras.
[17] Polo que se lle aplica o reglamento de acordo con ese caso.
[18] Pagadas con multas de 250, 150 e 75 ₧.
[19] Saldadas con multas de 2000 ou 3000 um.
[20] Concurso que tivo escasa influencia.
[21] Arquivo pouco numeroso e de difícil acceso por parte do Alcalde actual e da Secretaria principal do concello.