O Topónimo Paradegua

O lugar de A Paradegua, hoxe en día comprende a zona entre o núcleo da aldea de Bexo e o Alto da Paradegua, no límite entre os concellos de Dodro e Rianxo, aínda que hai quen o extende ata o núcleo rianxeiro de Burés. Neste lugar, só a parte dodresa, podemos atopar varios xacementos arqueolóxicos, as catro mámoas de Bexo, identificadas con este topónimo, Paradegua, e o castro de Bexo; a estes xacementos poderíanselle unir as mámoas do Monte Picoto sitas no Alto da Paradegua, o Araño a uns centos de metros do castro de Bexo, do que posiblemente dependera. A Paradegua é unha zona montañosa, cun val, no que se  sitúan as mámoas de Bexo, non moi amplo e que case non ten superficie que estea totalmente plana.
A orixe do topónimo Paradegua ten varias explicacións, dende que era o lugar no que paraban as eguas que subín cara as terras de Rianxo e o Barbanza, ata que neste lugar era onde eran fecundadas as eguas polos cabalos da zona, gabados polos romanos (esta teoría non a desbotaría tan facilmente). Pero a teoría máis recente, exposta no libro Os nomes na auga. Toponimía de Dodro e Laíño e defendida nalgún documental polo seu autor, refire que este topónimo provén dunha pedra (do latín Para) das eguas, un gran petróglifo perdido no que se representaban cabalos e eguas. Aqui tentarei darlle unha volta a esta teoría.
A posible existencia dun gran petróglifo no que se representaran eguas ou cabalos non sería algo descabellado a priori, pero que dese gravado non quede na actualidade nada máis que o topónimo desbotaa case totalmente, xa que parece moi raro que sobrevivirán as catro mámoas, sobre todo a 1 e 2 que aínda conservan a súa forma tumular, a pesar do descoñecemento por parte dos veciños da súa existencia, e sendo nalgún caso, como pasa coa número 1 un certo estrobo no nivel do terreo, que primeiro sube e despois descende abruptamente, o que unido a que ate finais do século XIX esta mámoa tiña un só dono, resulta raro que non se levaran a cabo intentos de aplanar o terreo. Aínda que non había unha constancia da existencia destes túmulos, si o debeu de haber en tempos, dado que o lugar no que se sitúan as mámoas 1 e 2 recibe o nome de O Tombo.
O outro gran xacemento da zona é o castro de Bexo, que a pesar do inteso saqueo de pedra que sufríu dende o século XIX, aínda garda algún muro, a vinculación popular cos mouros e o topónimo As Murallas co que se nomeaba o lugar, pero  ó contrario que coas mámoas a xente maior si coñecía a súa existencia.
Que estes dous xacementos, que antes da reforestación dos montes e do expolio da pedra serían bastante visibles, ó poderse apreciar a forma dos túmulos e os muros castrexos, algo que sucedería no momento no que xurdiu o topónimo Paradegua, algo non posterior á Idade Media; pero que non quede nada da Pedra das Eguas converte a súa posible existencia  nunha quimera, sobre todo cando en Bouza Badín continuaron alí os petróglifos, aínda que existen marcas do frustrado intento dalgún canteiro de extraer pedra nesas rochas. Ademais para que a xente se fixara máis neste petróglifo que nos dous castros (Bexo e Foxacos), un deles, o de Bexo, posiblemente de grandes dimensións, e nas quince mámoas ( as 4 da Paradegua e as 11 do Monte Picoto), todos moito máis fáciles de apreciar que unha rocha pousada no chan, provoca que esta rocha tivera unhas dimensións extraordinarias, ou que se atopara nun lugar do camiño moi singular, podendo ser tamén unha referencia para a xente que ía por el, ambas as dúas pouco probables.
Outra opción para Pedra das Eguas podería ser unha rocha grande e moi visible que tivera a forma dun cabalo ou unha egua, e que incluso estivera ligada a algún ritual pre- romano. Neste caso sería Pedra da Egua.

Bo Nadal

Evolución voto en Dodro

Alcaldes de Dodro

Deixovos unha lista cos alcaldes de Dodro coñecidos ata o momento.
[...]


- D. Domingo Manselle ( - 1856)

- D. Agustín Mariño (1856 - )

[...]

- D. Benito Ramos (¿ (1876) - ?)

[...]

- D. Manuel Brañeiro Buela ( -1885)

- D. Fernando Conde Lois (17/1/1885 - 30/6/1885)

- D. Feliciano Barreiro Reboiras (1/7/1885 - )

- D. José Viturro Sóñora ( - 8/2/1910)

- D. Manuel Rodríguez Batalla (8/2/1910 - 5/11/1911)

- D. Francisco Rodríguez (5/11/1911 – 1/1912) interino

- D. Ramón Suárez (1/1912 - 1/1914)

- D. Ramón Ferreirós Manselle (1/1914 - 3/1920)

- D. Francisco Boga Manselle (3/1920 – 10/1923)

- D. Francisco Vázquez Torres (10/1923 - 3/3/1924)

- D. Constantino Pérez Carou (3/3/1924 - 27/3/1925)

- D. Manuel Pérez Lois (27/3/1925 - 26/2/1930)

- D. Ramón Ferreirós Manselle (26/2/1930 -16/4/1931)

- D. Manuel Sóñora Buela (15/3/1931 -16/4/1931) interino

- D. Juan Francisco Siage Rodríguez (16/4/1931 – 1932)

- D. Benigno Baleirón Pérez (1932 - 18/7/1936)

- D. José González Fabeiro (18/8/1936 – 14/3/1940)

- D. Jenaro Vidal Castro (14/3/1940 – 29/4/1944)

- D. Francisco Méndez Mariño (29/4/1944 – 28/3/1959)

- D. Francisco Ferro González (28/3/1959 -6/7/1959) interino

- D. Manuel Morales Pérez (6/7/1959 – 3/4/1979)

- D. José Fernando Vila Brión (3/4/1979 – 16/6/2007)

- D. Arturo Díaz Díaz (16/6/2007 – 11/6/2011)

- D. Valentín Alfonsín Somoza (11/6/2011- 15/6/2019)

- D. Francisco Xavier Castro Tourís (15/6/2019- )

Mámoas da Paradegua

As mámoas, dolmens, antas, cistas ou arcas (como tamén son coñecidas estas) son os primeiros enterramentos coñecidos en Galicia e na gran maioría da Europa atlántica, así como os primeiros lugares “conscientes” de enterramento feitos polo home. Destes hai grandes mostras en Galicia, onde abundan as áreas megalíticas, como a da Costa da Morte, que é moi grande; pero aquí tamén hai unha algo máis pequena, e que abarca as mámoas da Paradegua en Bexo, as mámoas do Monte Picoto en Burés (no Alto da Paradegua xusto no límite municipal entre Dodro e Rianxo), as da Bacariza, as de Os Campiños e Cuncha Vieira en Leiro e as do Monte de Pena en Asados.


Dende sempre se consideraron os petroglifos de Bouza Abadín (Imo) como o xacemento arqueolóxico máis antigo do concello de Dodro, e como o máis antigo en probar o asentamento de persoas nas terras deste concello. Pero esta é unha afirmación errónea, xa que os petroglifos son da Idade do Bronce (1500 -600 a.C.), e existen en Dodro xacementos arqueolóxicos do Megalitismo (4000 -2500 a.C.), o último período do Neolítico (momento no que o home se asentou e comezou a practicar a agricultura e o pastoreo); desta época son as catro mámoas da Paradegua, sitas na aldea de Bexo, e a mámoa do Mina de Balouta, sita en Laíño ó sur da Fonte Primeiral.

Nesta redacción ímonos ocupar das mámoas da Paradegua, que como se dixo anteriormente están na aldea de Bexo, máis concretamente na Casilla ou Paradegua, no fondo que hai á esquerda (dende Bexo) da estrada AC 305, entre a actual Autovía do Barbanza (AG 11) e o cortafogos dos cables de alta tensión que cruzan a estrada algo máis adiante.

As mámoas 1 e 2 atópanse no agro de fincas chamado O Tombo, ambas abarcando catro leiras na súa parte máis alta; a número 3 está situada en dúas fincas grandes que hai xunto ó agro de fincas de Campelos na marxe dereita do camiño que baixa cara as fincas desta zona dende a estrada; mentres a número 4 se atopa xusto enfronte, noutra finca grande comunmente chamada “Agro do Manco”. O camiño cara a estas dúas últimas é o que se menciona, mentres para as 1 e 2 hai que coller o da “Forestal”, e deste unha ramificación que baixa cara o agro do Tombo e prosigue cara o oeste.

Tanto a mámoa nº 1 como a nº 2 están a pouca distancia do camiño que transita pola parte máis alta do Tombo, ademais de estar separadas entre si por unha distancia aproximada de 47 metros. Ámbalas dúas están cubertas por bastante vexetación, ó igual que as fincas que as rodean, aínda que non é difícil acceder a elas, pero si é complicado ir dunha a outra atallando polo medio das fincas, sendo mellor acceder dende o camiño. En canto á súa forma, semellan uns outeiros de pouca altura cunha dimensión considerable, a que a simple vista só se pode apreciar o túmulo de terra, que agocha no seu interior o dolmen no que se soterraban as persoas, e que á súa vez está soterrado baixo o nivel do chan, así como algunha pedra da coiraza pétrea exterior da mámoa; esto é a proba da boa conservación que teñen, xa que non presentan ningunha proba de violación ou destrucción.

A mámoa nº 3 atópase na marxe dereita do camiño que vai dende a estrada para as leiras de monte desta zona;

Mentres que a mámoa nº 4 se atopa no “Agro do Manco”, enfronte da número 3; actualmente atópase cuberta por maleza e, sobre todo, toxos

Cabe dicir para rematar que estas mámoas foron catalogadas, xunto coas do seu entorno (Monte Picoto, Bacariza e Campiños), nos anos 70 por un equipo de arqueólogos entre os que se atopaba Antón Rodríguez Casal, actualmente o maior especialista galego no Megalitísmo e Fernando Acuña Castroviejo, un dos arqueólogos galegos máis importantes do momento.

As mámoas da Paradegua

No lugar da Paradegua existe unha necrópole neolítica formada por catro túmulos megalíticos, comunmente chamados mámoas. En todo o concello de Dodro só existen outras tres mámoas, as dúas de Mina Balouta en Ladride e outra, descuberta recentemente, na Chisca, todas elas na parroquia de san Xián de Laíño.
Preto da necrópole da Paradegua hai outras cinco, todas pertencentes ó concello de Rianxo, as de Monte Picoto en Burés, as de Monte de Pena en Asados, as de Os Campiños en Leiro, as de Cuncha Vieira en Isorna e as da Bacariza. Todas, incluídas as da Paradegua, situadas nun radio dun quilómetro e medio, formando un parque megalítico, o do “Baixo Ulla”.
As mámoas nº1 (GA15033005) e nº2 (GA15033010) sitúanse na paraxe de O Tombo, a nº3 (GA15033011) en Campelos e a nº4 (GA15033012) no chamado “Agro do Manco”.
Todas estas mámoas foron catalogadas nos anos 70 por un grupo de arqueólogos entre os que destacan Fernando Acuña Castroviejo e Antón Rodríguez Casal. Durante a catalogación atopáronse un axuar de sílex e un pilum do século II d.C.
Esta necrópole megalítica é unha das máis importantes da zona do Barbanza.

Inscrición no cruceiro de Gradín ou das Escuras de Bexo

Na parte leste da base da columna do cruceiro de Gradín ou das Escuras de Bexo apaeceu unha inscrición de dúas liñas difícil de descifrar.

Deixovos a inscrición e unha foto dela.